Nederland

Belgie

Overige landen

Startpagina

Inleiding

Frankrijk

Verdieping-kruis 0.1-6b Verdieping donderbezem-eind 0.1-6d

_______________________________________________________________________________________

E. Het Hart

#inl-6-03

Inleiding

#pic_1082 Verdieping-kruis 0.1-6b

Het hartsymbool, zoals wij het kennen, met spitse punt is pas in de 16e eeuw ontstaan. Daarvoor kende men het symbool nog niet. Aanvankelijk had het ook geen scherpe punt, maar die komt dan binnen een eeuw al tevoorschijn.

 

Het hart heeft al van ouds in veel culturen een bijzondere betekenis. Een hart kan gewoon rustig kloppen maar soms ook hard bonken en het hartritme is sterk aan emoties onderhevig: van heel rustig tot heel gejaagd. En net als de adem moest er een verband zijn met het leven. Als de dood intreedt stopt het kloppen van het hart. Mijn gegevens ontleen ik aan een onderzoek door Pierre Vinken, beschreven in zijn boek: The shape of the heart.

 


In het westen is het hart de zetel van de liefde, hetzij van mens tot mens, hetzij in een spirituele en religieuze zin. In het oosten, zoals in Egypte, werd het hart geassocieerd met intelligentie en wijsheid. Het stond dus al vroeg symbool voor iets heel dierbaars, namelijk liefde en wijsheid.

 

Uit vroegere tijden zijn er eigenlijk geen hartafbeeldingen bekend. Er is wel eens beweerd dat er op een van de muurschilderingen (25000 BC) in de grot van Pindal (Spanje) een met pijlen doorboord hart getekend zou zijn in een mammoet, maar daar moet toch wel ernstig aan worden getwijfeld.


Toch was er voor het hart tot de 13 of 14e eeuw geen symbool, zoals wij nu het hartsymbool kennen.

De Egyptenaren tekenden soms de kruik, waarin het hart bij de mummie in de grafkelder werd geplaatst, als symbool voor het hart. Het hart zelf werd niet afgebeeld. Dit was taboe vanwege zijn bijzondere status als zetel van intelligentie, wijsheid en gevoel, wat op te maken is uit Egyptische hiëroglyfen.

Van een overledene werd het hart op een weegschaal gelegd met als tegengewicht op de ander schaal een veer. Alleen wie een oprecht leven had geleid, en waarbij het hart net zo licht was als de veer, kreeg van Osiris toegang tot het dodenrijk.

De Grieken deden al veel aan wetenschappelijk onderzoek (Aristoteles en Plato) en ook het hart was daarbij object van onderzoek. De stand van de medische kennis aan het eind van de Middeleeuwen was nog nauwelijks verder dan wat de Grieken al hadden ontdekt. Dank zij de Byzantijnen en de Arabieren is hun kennis in West-Europa beland. Het is wel een vreemde gewaarwording, als je beseft dat men rond 1400 nog net zo ver was als in het jaar 0.


Het hart zonder spitse punt

In de 12e eeuw duikt het hart in West-Europa op in de literatuur (gedichten) als metafoor voor de wereldse en religieuze liefde. Maar pas in de 14e eeuw zien we het hart als symbool verschijnen. Met wel al een inkeping aan de bovenzijde maar nog zonder spitse punt. Halverwege de 16eeeuw, kwamen onderzoekers als Da Vinci, Vesalius en William Harvey met nieuwe ontdekkingen, waardoor de bloedsomloop en de bouw van het hart beter begrepen werd. Van Da Vinci bestaan er anatomisch correcte tekeningen van het hart.

Maar hun kennis kwam al te laat om de vorm van het symbool nog te corrigeren. De spitse punt, in het begin soms naar een kant gekromd, was al populair en is dat tot op heden (met rechte punt) gebleven.

De spitse punt kan ontleend zijn aan de bladeren van de Hedera (=klimop) of de Convolvulus ( = de winde), die al wel vanuit de oudheid graag als symbool gebruikt werden.

Tot aan de 16e eeuw zien we dus nog het hart zonder spitse onderkant. Bij oudere voorstellingen met spitse onderkant moeten we dus aan de Hedera c.s. denken.


De Friese vlag

 

De Friese vlag is pas in de 19e eeuw als vlag in gebruik gekomen. Er is teruggegrepen op de wapens van de Friese koningen uit de 15 eeuw. Het aantal 'pompeblêdden' varieert van 7 tot 11. Op de wapens is de bovenste hoekpunt met smalste baan altijd wit. Bij de vlag is deze blauw.


De voorstelling van de harten met ronde onderkant klopt wel met het feit dat deze symbolen al in de 15e eeuw opduiken op wapenborden van Friese koningen. Daar past ook de rode kleur bij. Later kan de betekenis van de pompeblêdden ( = waterleliebladeren) er aan toegevoegd zijn.

Opvallend is dat in de provincie Groningen een vlag en wapen bestaat, lijkend op de Friese vlag, en met werkelijk rood-hart-symbooltjes, die wel degelijk als vlag al uit de 16e eeuw stamt.



Weegschaal met hart en veer. Als het hart licht is, mag de bezitter ervan door naar het dodenrijk.


Hartenstrooiende Maria in manuscript uit 1460


Fryske flagge met 7 harten

Vlag van de Groninger Ommelanden uit 1578 met 11 harten

Middeleeuwse inscriptie op plank in Elsloo (L)



Roermond: oude grafzerk met in het wapen het hartsymbool zonder scherpe punt.


Leiden: Hooglandse kerk: Hartjes zonder (echt) scherpe punt op grafzerk  

Het hart als teken

Veelvuldig zien we het hart als teken in bakstenen muren van de 16e en 17e eeuw. Laten we ons eens verdiepen in de achtergronden

Het hart

Het hart is een van de vier tekens van het kaartspel. Als je naar gevels kijkt is het hart best vaak aanwezig, evenals de ruit (zie daar).

Als symbool van liefde ook niet zo verwonderlijk.  De klaver en de schoppen komen weinig voor, ook al zijn dat ook vruchtbaarheidstekens. De klaver staat voor het groeiende gewas en de schoppen voor het omspitten van de aarde, wat eraan vooraf dient te gaan. Als kaartsymbolen stammen ze uit de 16e eeuw.






Hulst

Haastrecht

Diessen

Leende

Middelburg

Oosterhout

Pijnacker

Renesse

Tilburg

Nogmaals de weegschaal: de krokodil wacht rechts zijn kans af, als het hart te zwaar is.

Verdieping donderbezem-eind 0.1-6d

Ook bij de protestanten kom je het hart wel af en toe tegen, samen met het kruis en het anker, als uitbeelding in de zin van geloof, hoop en liefde. Ook dan staat het hart voor de liefde.

Dit is hiernaast simpel afgebeeld boven de ramen van een voormalige kerk in Middelburg.

3. De Heraldiek


Op de grafzerk hieronder in de Grote Kerk van Alkmaar is het hart afgebeeld met een stompe onderzijde. Als Vesalius Mobachius (sterfjaar 1744?). Hij was tot 1694 rector van de Latijnse school, benevens med. doctor en schepen van de stad. Dit wapen heeft hij geërfd van zijn voorgeslacht, waarmee de ronde vorm verklaarbaar is, aangezien die tussen 1300 en 1500 voorkwam. 

Als hij de medische professie beoefende, kan dat ook invloed hebben gehad op hoe men een hart wilde weergeven op het wapen. Kortom vraagtekens.



2. De speelkaarten

 

De ons bekende speelkaarten (harten, ruiten, klaveren, schoppen) zijn ontstaan in de 14e eeuw in Frankrijk. Het spel werd bedacht, zo gaat het verhaal, tot vermaak van een Franse koning.  Spoedig daarna werden ze enorm populair.

Er zijn onderzoekers, die eraan twijfelen of er op de speelkaarten al wel aan het hart is gedacht of dat er een plantenblad in gezien moet worden (Hedera (=klimop) of linde of iets vergelijkbaars).

De Duits-Zwitserse variant van de kaarten, die terzelfder tijd ontstond, bestaan uit: harten, eikels, bellen en bladeren. Het hart kan ook nog afgeleid zijn van een beker of vaas, die op heel vroege Italiaanse Tarotkaarten te vinden zijn.

Toch zou het wel kunnen dat er echt al een hart bedoeld is: het is wel net na de tijd, waarin het hartsymbool is ontstaan. De speelkaarten zijn dus niet de oorsprong van het hartsymbool, maar hebben enorm aan de verspreiding ervan meegewerkt.


Het hart als metselteken


Als symbool op gevels komen we het hart dus zo af en toe wel tegen. Het was in de 16e en 17e eeuw wel populair als metselteken op muren van kerken en woonhuizen/boerderijen. Diverse voorbeelden hebben we aan het begin van de pagina Het hart 1 al gezien. In katholieke streken is men er ook het langst mee doorgegaan. Hoogstwaarschijnlijk verwijst het hart naar de liefde tot Maria.



Het hart in bovenlichten


In bovenlichten boven deuren is het hart echt zeldzaam. Eerder hangt men van takken/stro gevlochten harten aan deur of gevel.




a. Dom van Naumburg: steenhouwersteken in vorm van klimop-blad.





b. Stadskerk van Pirna: steenhouwersteken in vorm van hart met scherpe punt.

Van klimopblad naar hart


Op een Duitse site over Steinmetzzeichen tref ik o.a. deze twee steenhouwerstekens aan:

a van een klimopblad,  en b van een hart.

a. de Dom van Naumburg : van tussen 1280-1305

b. de stadskerk van Pirna. van tussen 1504-1550.

 

Steenhouwerstekens zijn tekens die door steenhouwers aangebracht werden op de gehouwen/gebakken steen. Het zijn in dit geval figuratieve huismerken. Ze fungeerden als een soort handtekening.

Voor meer: www.steinmetzzeichen.de

 

In beide situaties zien we al dezelfde vorm met scherpe punt, maar in het ene geval nog verwijzend naar een blad, maar na 1500 verwijzend naar een hart, inclusief iets wat op pijlen lijkt.


Muur gebouwd tijdens regering van koning Philippe Auguste van Frankrijk, waarop een ingekerfd blad/hart (ca 1200)


Ook trof men het teken aan op een muur in Frankrijk die stamt uit begin 12e eeuw.

Gevelsteen in Maastrichts depot

Philippe Auguste:ca. 1200: Hartvorm, uitgedrukt in de vorm van het gelaat


Grote kerk Alkmaar:grafzerk van Vesalius Mobach (begin 18e eeuw) met hart in wapenschild.


Harten-speelkaarten


Verliefdheid in Ravenstein (NB)


Kasteel te Gemen (Duitsland): hartvormige lichtopeningen in de wachthuisjes

Bron: Pierre Vinken: the shape of the heart

Vensterluik in Deventer met lichtopening in hartvorm.


1. De cultus van het heilig hart


In de katholieke kerk kreeg het hart de symbolische betekenis van Goddelijke liefde. De vroegste iconografische afbeeldingen zijn er al van af de 14e en 15e eeuw. Jezus, Maria en sommige heiligen beeldde men graag af met een hart, hetzij bloedend, hetzij doorboord of in brand staand.

 

De cultus begon pas in de 17e eeuw, toen een Franse non St. Margareth Mary Alacoque voor grote aanmoediging zorgde van het heilig hart van Jezus. In dezelfde tijd zorgde een Franse priester St. Jean Eudes voor promoting van het heilig hart van Maria. Bij Jezus is er vaak een doornenkroon rond het hart gelegd, bij Maria een rozenkrans.

 

In de daarop volgende eeuwen groeide de populariteit van het Heilig Hart binnen de kerk nog aanzienlijk. Dit ging door tot ver in de 19e eeuw, waarin de pausen Pius IX en Leo XIII het Heilig Hart propageerden. Leo XIII wijdde er in 1899 een encycliek aan, waarin hij de hele wereld wijdde aan het Heilig Hart.


4. Watermerken

Pierre Vinken beschrijft in zijn boek: The shape of the heart ook de ontwikkeling van watermerken in papier. Het is boeiend om deze vormen te zien. Je zou ook bijna een link vermoeden met vormgeving van metseltekens.




Weipoort (bij Zoeterwoude)

 

Hartjes met daarin een kruis boven de luiken van de melkkelder. Aangebracht met magische betekenis. Deze tekens zouden de duivel weren van melk en zuivel. Ze moesten een snel bederf tegengaan (zie foto onder).



Als lichtopening

 

Wel vaker kom je het hart tegen als lichtopening in de vensterluiken. Bij het slot in Gemen, net over de grens van de Achterhoek in Duitsland, zien we het hart ook als lichtopening in steen in de wachthuisjes aangebracht.


Gekrast op muren, bomen of elders als grafitti

Zoeterwoude-Weipoort: oude krukboerderij uit 17e eeuw, met hartjes boven de luiken van de melkkelder.

Bokrijk, Openluchtmuseum

Middelburg: voormalige kerk/school?

Het heilig hart van Jezus, brandend en bloedend met doornenkroon



Hartvorm gevonden op muur in Parijs  uit de tijd van van koning Philippe II, Auguste: ca. 1200


Groeiende populariteit

 

Er zijn volgens Pierre Vinken vier manieren aan te wijzen, waarop het hartsymbool bekend geworden is.

1. de cultus van het Heilig Hart

2. de speelkaarten

3. de heraldiek

4. de watermerken.

 


_____________________________________________________________________________________

F. De Toverknoop

Pijnacker

Eindhoven: de krakeling

Diest (Be)

Mheer (L)

Haarlem

't Woudt (ZH)

Laigny (Fr)

Sorbais (Fr)

Esqueheries (Fr)

Onheil afweren

 

De toverknoop is een bijzonder oud symbool. We komen het in veel oude culturen tegen. Het knopen gold in veel culturen als een magische handeling in het proces van een val op te stellen en iets of iemand gevangen te nemen. Dieren of mensen werden gevangen en soms (al dan niet ritueel) opgeknoopt.

 

De toverknoop kon onheil afweren en om die reden vlochten boeren deze knopen van stro en hingen die op in stal of schuur. Ook bracht men ze aan op de achterschemel van de boerenwagens.

 

Bij zo'n knoop hoorden in nog vroeger tijden bezweringsformules om hem 'op te laden'.

De knoop symboliseert - jazelfs verkrijgt dan - de kracht om het vreemde te beteugelen en in bedwang te houden.


Verdwalen in oneindigheid

 

De toverknoop wordt ook wel met hekserij in verband gebracht. Hexa is Grieks voor 6. De knopen komen echter, net als bloemen, in allerlei getalsformaties tegen. Door een toverknoop aan te wenden tegen hekserij, kon de macht van de heks beteugeld worden.

 

De toverknoop heeft (net als het pentagram) ook een element van oneindigheid, doordat de streng eindeloos doorloopt. Ook daarin zit de bezwering verborgen dat eenmaal het koord volgend, kom je er niet meer uit en is er geen vrij uiteinde.

 

In het jaar 1000 spreekt de bisschop van Worms zich al afkeurend uit over de toepassing ervan, aangezien het een heidens gebruik was, waar een eind aan moest komen.

 

Niet alleen op muren van huizen en schuren, maar ook op kerken kon hij aangebracht zijn. Daarnaast was het een geliefd onderwerp om als ornament toe te passen op tal van huiselijke voorwerpen, zoals stoven, beddepannen, sieraden etc.

 

De grote gouden gesp met een gewicht van 420 gram, gevonden in het beroemde graf te Sutton Hooin Engeland (zie foto boven), is een bijzonder staaltje Germaans vakmanschap. We zien ook hier heel mooi het eindeloze vlechtwerk, dat bescherming moest bieden voor de drager ervan.

 


Houtsnijwerk en siermetaal

 

Maar zowel de Kelten als de Germanen waren er bijzonder bedreven in om, naast ragfijn siersmeedwerk, kunstig gevlochten houtsnijwerk te maken, waarmee ze hun gebouwen en meubilair versierden. Ook dit vlechtwerk heeft veel weg van een reusachtige toverknoop en zal qua uitstraling op de bezoeker van destijds een enorme krachtige indruk hebben nagelaten.



Tibet

 

Op een afbeelding van en blok-stempel dat gebruikt werd om gebedswimpels te versieren, treffen we ook de toverknoop aan in een hoekige vorm. In deze afbeelding is wel het getal 6 te tellen (bron: D.I. Lauf, "Das Erbe Tibets", Kümmerly & Fry, Bern, 1972, pag. 70).


Gent

 

Dit fraaie moderne bovenlicht in Gent is geen toverknoop. Toch oogt het wel als zodanig (met windingen, afwisselend boven en onderlangs) en heeft het wel die zeggingskracht van het binden en vasthouden.



Muurtekens

 

Op deze site verzamel ik middeleeuwse muurtekens, ook wel metseltekens genoemd. Een daarvan in een simpele en een meer ingewikkelde vorm komen we meermalen tegen op de kerkmuur.

Ik kan niet 100 % zeker zijn, maar het zou me verbazen als dit niet een voorbeeld is van de toverknoop, die wordt aangewend om onheil af te weren.

Het voorchristelijke symbool is verchristelijkt door het kruis erboven te plaatsen.

Helemaal bovenin vindt je dan nog een soort super-toverknoop, waarin de metselaars zich nog eens lekker konden uitleven.


Huismerken

 

Als persoonlijk logo gebruikte men vroeger een huismerk. Het was dikwijls ook de handtekening als iemand niet in staat was zijn naam te schrijven. Op deze grafzerk in de Sint Stevenskerk te Nijmegen zien we er twee van echtelieden naast elkaar in een wapenschild. Rechts zien we een pentagram of vijfster. Het pentagram kan ook beschouwd worden als een toverknoop. Het teken is meer verbonden met (zwarte) magie.


Huismerken lijken wel eens op runetekens, maar zijn los daarvan ontwikkeld. Dat vormen op elkaar lijken, komt omdat beide soorten tekens gekerfd werden in hout en dat ging met rechte lijnen het gemakkelijkst. Vaak nam een zoon het huismerk van zijn vader over, maar voorzag dat van een extra lijntje.

 


De toverknoop symboliseert oneindigheid

Zegerscappel (Fr) bij Duinkerken: middeleeuwse muurtekens.

Nijmegen: pentagram op wapenschild van grafzerk in Stevenskerk.

 pentagram op wapenschild van grafzerk in Stevenskerk te Nijmegen.

Op deze afbeelding van de annunciatie, mogelijk als tympaan ooit boven de ingang van de kerk van Rheden, zien we rechtsonder weer zo'n eeuwigheidsteken met kwaadwerende betekenis.

Gent: bovenlicht met 3 vervlochten ringen

Sutton Hoo: gouden gesp uit ca. 700 AD

Amersfoort: gevelsteen met toverknoop op een van de muurhuizen.



 Verdieping hart-toverknoop 0.1-6c Achtergronden van (klik op) de tekens: A. De Ruit B. Hexagram  C. Vuurslag D. Maalkruis/schuinkruis E. Hart F. Toverknoop G. Donderbezem H. Calvariekruis I. Odalrune

Afbeelding van een Tibetaans stempel voor gebedsvlaggen



#pic_1083